კიბო შეიძლება სიცოცხლის გარდაუვალ ნაწილად ჩანდეს, მაგრამ არსებობს ძალიან ბევრი ფაქტორი, რომელსაც მისი რისკის შემცირება შეუძლია.
როცა კიბოს რისკის შემცირებაზე ვფიქრობთ, ძირითადად ვფიქრობთ ცხოვრების სტილის ფაქტორებზე: მოწევა, ალკოჰოლის მოხმარება, ვარჯიში.
თუმცა, კიბოს ეპიდემიოლოგთა ჯგუფის მიერ ჟურნალ The Lancet Oncology-ში გამოქვეყნებული ახალი კვლევა წარმოაჩენს, თუ სინამდვილეში რამდენად მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს კიბოს რისკში ინფექციებს.
გლობალურ მონაცემებზე დაყრდნობით, ინფექციები დაკავშირებული იყო 2024 წელს ჯამში დასმულ კიბოს დიაგნოზთა 12 პროცენტთან. ეს გახლავთ 2,3 მილიონი კიბოს ახალი შემთხვევა.
ინფექციებთან დაკავშირებულ თითქმის ყველა ამ შემთხვევაზე პასუხისმგებელი იყო ხუთი მთავარი პათოგენი.
ყველაზე გავრცელებული დამნაშავე იყო კუჭის ბაქტერია Helicobacter pylori — რომელზეც მოდის 2024 წელს დასმულ კიბოს დიაგნოზთა 4 პროცენტი, ანუ 760 000 შემთხვევა.
H. pylori ნამდვილად ძალიან გავრცელებული ბაქტერიაა — სტატისტიკურად, მსოფლიოში ყველა მეორე ადამიანი მისით არის ინფიცირებული. უმეტეს ადამიანში ის არანაირ სიმპტომს არ იწვევს, მაგრამ გარკვეულ შტამებს შეუძლია კუჭის წყლულის და საბოლოოდ კუჭის კიბოს გამოწვევა.
2024 წელს დასმული კიბოს დიაგნოზებიდან დაახლოებით 4 პროცენტთან, 750 000 ახალ შემთხვევასთან იყო დაკავშირებული ადამიანის პაპილომავირუსიც (HPV).
B ჰეპატიტის ვირუსი (HBV) დაკავშირებული იყო ახალ შემთხვევათა 2 პროცენტთან, ეპშტაინ-ბარის ვირუსი (EBV) 1 პროცენტთან, C ჰეპატიტის ვირუსი (HCV) კი 1 პროცენტზე ნაკლებთან.
ეპშტაინ-ბარის ვირუსი ამ სიაში ახალია. წინა გლობალური შეფასების გამოქვეყნების შემდეგ, არსებითად გაიზარდა მტკიცებულებები იმის შესახებ, რომ ეს ვირუსი კიბოს იწვევს.
უცნაურია იმაზე ფიქრი, რომ ეს ინფექციები, რომლებიც ისედაც ძლიერ ავად გვხდის — ასევე იწვევს კიბოს; თუმცა, კვლევის ეს შედეგები შესაძლებლობასაც გვთავაზობს.
მიუთითებს, რომ ამ ინფექციათა სათანადო მკურნალობამ და პრევენციამ შეიძლება ნამდვილად დიდი სხვაობა მოგვცეს მსოფლიოში კიბოს მაჩვენებლებში.
„ჩვენი განახლებული შეფასებები წარმოაჩენს ინფექციის კონტროლის მნიშვნელობას კიბოს პრევენციის გლობალურ სტრატეგიებში. მრავალ კანცეროგენულ ინფექციურ აგენტს აქვს არსებული ან პოტენციური პრევენციული ჩარევები, მათ შორის ვაქცინები, დიაგნოსტიკა, პრეპარატები და ინიექციები“, — წერენ კვლევის ავტორი ჰარიეტ რამგაი და მისი კოლეგები პუბლიკაციაში.
ამ პათოგენთაგან ბევრის შემთხვევაში, მნიშვნელოვანია, რომ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ღონისძიებები რეალურად მიეწოდოს მოსახლეობას.
„მიუხედავად პროგრესისა ვაქცინაციასა და სკრინინგში, ინფექციებთან დაკავშირებული კიბოები გლობალურად დიდ გამოწვევად რჩება, ასევე გვაქვს მუდმივი უთანასწორობა, რომელიც განსაკუთრებით დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებზე ახდენს გავლენას“, — წერენ მკვლევრები.
ინფექციასთან დაკავშირებული კიბოების სამი-მეოთხედი დაბალ და საშუალოშემოსავლიან ქვეყნებზე მოდის, ძირითადად აღმოსავლეთ აზიაზე, საჰარის სამხრეთით მდებარე აფრიკის ქვეყნებზე და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაზე.
უეცარი ღებინება, დიარეა, გულისრევა და მუცლის ძლიერი დისკომფორტი — ნოროვირუსი ერთ-ერთი ყველაზე ადვილად გავრცელებადი ვირუსული ინფექციაა. ის შეიძლება ძალიან სწრაფად გავრცელდეს ოჯახში, სკოლაში, სამსახურში, კვების ობიექტებსა და სხვა დახურულ სივრცეებში. რა არის ნოროვირუსი, როგორ გადადის, რამდენ ხანს გრძელდება დაავადება და რა უნდა გავაკეთოთ ინფიცირების შემთხვევაში?
რა არის ნოროვირუსი?
ნოროვირუსი მაღალგადამდები ვირუსია, რომელიც იწვევს მწვავე გასტროენტერიტს — კუჭისა და ნაწლავების ანთებას. მას ხშირად „კუჭის გრიპსაც“ უწოდებენ, თუმცა გრიპის ვირუსთან კავშირი არ აქვს.
ნოროვირუსით ნებისმიერი ასაკის ადამიანი შეიძლება დაინფიცირდეს. ვირუსის ერთ-ერთი მთავარი თავისებურება მისი მაღალი გადამდებლობაა — ინფექციის გავრცელებისთვის ვირუსის ძალიან მცირე რაოდენობაც კი შეიძლება საკმარისი აღმოჩნდეს.
როგორ იწყება ნოროვირუსი?
ნოროვირუსის სიმპტომები, როგორც წესი, ინფიცირებიდან 12-48 საათში ჩნდება.
ყველაზე გავრცელებული ნიშნებია:
ადამიანების უმეტესობა რამდენიმე დღეში გამოჯანმრთელდება და სიმპტომები დაახლოებით 1-3 დღე გრძელდება.
თუმცა დაავადება ზოგიერთ შემთხვევაში განსაკუთრებით მძიმე შეიძლება აღმოჩნდეს, რადგან ხშირი ღებინება და დიარეა ორგანიზმში დიდი რაოდენობით სითხისა და ელექტროლიტების დაკარგვას იწვევს.
ყველაზე დიდი საფრთხე — გაუწყლოება
ნოროვირუსის დროს განსაკუთრებული ყურადღება სწორედ გაუწყლოებას უნდა მიექცეს.
მისი შესაძლო ნიშნებია:
გაუწყლოების რისკი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მცირეწლოვან ბავშვებში, ხანდაზმულებსა და სხვა ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ადამიანებში.
როგორ გადადის ნოროვირუსი?
ნოროვირუსი ძალიან მარტივად ვრცელდება და მისი გადაცემის რამდენიმე გზა არსებობს.
ადამიანი შეიძლება დაინფიცირდეს:
ინფიცირებულ ადამიანთან პირდაპირი კონტაქტით — მაგალითად, მისი მოვლისას ან საერთო საკვების/ჭურჭლის გამოყენებისას.
დაბინძურებული საკვებით ან წყლით — საკვები შეიძლება დაბინძურდეს მისი მომზადების ან მიტანის დროს.
დაბინძურებულ ზედაპირებთან შეხებით — ვირუსი შეიძლება მოხვდეს კარის სახელურზე, ონკანზე, მაგიდაზე, ტუალეტში ან სხვა ხშირად გამოყენებულ ზედაპირზე. შემდეგ ადამიანი დაბინძურებული ხელით პირს თუ შეეხო, ვირუსი ორგანიზმში ხვდება.
განსაკუთრებული ყურადღება ღებინების შემთხვევებს უნდა მიექცეს — ასეთ დროს ვირუსის ნაწილაკები შეიძლება ახლომდებარე ზედაპირებსა და საკვებზე გავრცელდეს.
რამდენ ხანს შეიძლება იყოს ადამიანი გადამდები?
ნოროვირუსის გავრცელების რისკი განსაკუთრებით მაღალია სიმპტომების დროს და გამოჯანმრთელების პირველ დღეებში.
ამასთან, ვირუსი განავალში სიმპტომების გაქრობის შემდეგაც შეიძლება აღმოჩნდეს ორი კვირის ან უფრო ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში. სწორედ ამიტომ, გამოჯანმრთელების შემდეგაც მნიშვნელოვანია ხელების ჰიგიენის დაცვა.
როგორ მკურნალობენ ნოროვირუსს?
ნოროვირუსის წინააღმდეგ სპეციფიკური ანტივირუსული მკურნალობა ამჟამად არ არსებობს. ასევე, ანტიბიოტიკი ნოროვირუსს ვერ მკურნალობს, რადგან ანტიბიოტიკები ბაქტერიულ და არა ვირუსულ ინფექციებზე მოქმედებს.
მკურნალობის მთავარი მიზანი ორგანიზმიდან დაკარგული სითხისა და ელექტროლიტების აღდგენაა.
ამიტომ ავადმყოფობის პერიოდში მნიშვნელოვანია:
მძიმე გაუწყლოების შემთხვევაში შესაძლოა საჭირო გახდეს სამედიცინო დაწესებულებაში ინტრავენური სითხეების მიღება.
როდის უნდა მივმართოთ ექიმს?
თუ ადამიანი ვერ ახერხებს სითხის მიღებას, აქვს განმეორებითი ღებინება ან დიარეა, ძალიან იშვიათად შარდავს, აქვს ძლიერი თავბრუსხვევა ან უჩვეულო სისუსტე, საჭიროა სამედიცინო შეფასება.
განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო ბავშვებში, ხანდაზმულებსა და იმ ადამიანებში, რომელთაც იმუნური სისტემის დასუსტება ან სხვა ქრონიკული დაავადებები აქვთ.
სამედიცინო დახმარება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სისხლიანი განავლის, მძიმე გაუწყლოების ნიშნების ან ხანგრძლივი დიარეის შემთხვევაში.
როგორ დავიცვათ თავი ნოროვირუსისგან?
ნოროვირუსის პრევენციაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაბიჯი ხელების სწორად დაბანაა.
ხელები საპნითა და წყლით უნდა დავიბანოთ მინიმუმ 20 წამის განმავლობაში, განსაკუთრებით ტუალეტის გამოყენების შემდეგ და ჭამის ან საკვების მომზადების წინ.
მნიშვნელოვანია: ხელის სადეზინფექციო გელი საპნითა და წყლით ხელების დაბანას ვერ ანაცვლებს — CDC-ის მიხედვით, სანიტაიზერი ნოროვირუსის წინააღმდეგ საკმარისად ეფექტური არ არის.
პრევენციისთვის ასევე რეკომენდებულია:
ავადმყოფობის დროს სამსახურში წასვლა შეიძლება?
თუ ადამიანს ნოროვირუსისთვის დამახასიათებელი სიმპტომები აქვს, სახლში დარჩენა მნიშვნელოვანია, რათა ინფექცია სხვებს არ გადასდოს.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეს იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც მუშაობენ კვების ობიექტებში, სკოლებში, საბავშვო ბაღებში, სამედიცინო დაწესებულებებსა და სხვა გარემოში, სადაც ინფექციის გავრცელების რისკი მაღალია.
CDC რეკომენდაციას იძლევა, რომ ადამიანი სიმპტომების შეწყვეტიდან მინიმუმ 48 საათის განმავლობაში არ მოამზადოს და არ მოემსახუროს სხვებისთვის საკვებს და, შესაძლებლობის ფარგლებში, სხვებსაც არ მოუაროს.
ნოროვირუსი შეიძლება სწრაფად გავრცელდეს, თუმცა ინფექციის რისკის შემცირება ყოველდღიური ჰიგიენის წესების დაცვით შესაძლებელია.
საპნითა და წყლით ხელების ხშირი დაბანა, საკვების სათანადოდ მომზადება, დაბინძურებული ზედაპირების დეზინფექცია და ავადმყოფობის დროს სხვებთან კონტაქტის შეზღუდვა — ეს ის ძირითადი ნაბიჯებია, რომლებიც ნოროვირუსის გავრცელების პრევენციაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
ხოლო თუ ინფიცირება მაინც მოხდა, ყველაზე მნიშვნელოვანი ამოცანა გაუწყლოების თავიდან აცილებაა. უმეტეს შემთხვევაში ნოროვირუსი რამდენიმე დღეში გაივლის, თუმცა მძიმე ან გახანგრძლივებული სიმპტომების შემთხვევაში ექიმთან დროული მიმართვა აუცილებელია.